kutunun içinde. Nijerya'dan kalkmış, Bangkok'a gidecek kargonun parçası; transit yük, gümrük kalemi. 21 Aralık 2024'te İstanbul Havalimanı'nda, kafes tipi kargonun içinde bulunuyor. Belgesi yok; onu meşru kılacak tek kâğıt olan CITES belgesi. [1] Doğumunu menşeini kanıtlayan kâğıdı olmayan canlı, kimliksizdir; hukukun dilinde boşluğa düşer, ne meta ne şahıs, yalnızca yanlış yere düşmüş Oysa canlıyı kayda değer kılan, doğduğu anı belgeleyen kâğıt değil, onu arayan, onu soran biridir.
Adını sonradan koyuyorlar. bakanlık anketiyle binlerce kişiye soruyorlar, gelen oylarla ona Zeytin adını veriyorlar. hayvan, adını aldığı anda yası tutulabilir biri olur; kelime onu kalabalıktan ayırır, ona yüz verir. Yine ad gerçekten onun olmuyor. Kimse, onun kendi adıyla anılar biriktirmesine fırsat verecek biçimde ona ismiyle seslenmiyor. Bizim hatırladığımız ad, onun hiç tanımadığı Zeytin kendi adını hiç bilmiyor.
Sonra menşeine ilişkin tartışmalar başlıyor. Nijerya, sözleşme gereği ihraç eden ülkenin geri talep hakkına dayanarak iadesini istiyor. CITES'in temel mantığı zaten bunu gerektiriyor: Kaçakçılıktan el konulan, nesli tehlike altındaki yabani hayvan, hızla rehabilite edilip kendi coğrafyasındaki akredite merkeze gönderilmelidir. süre iadesi planlanıyor; primat koruma ağının yönlendirmesiyle, türdeşlerinin bulunduğu merkeze gönderilmesi konuşuluyor.
Sonra menşeini tespit için genoma başvuruldu: Ankara Üniversitesi Evrimsel Genetik Laboratuvarı'nda tüm genom dizilimiyle yapılan DNA testi, onun Batı Ova gorili olduğunu ama Nijerya menşeli olmadığını ortaya koydu. [2] canlının nereye ait olduğu artık hücrelerine soruldu. Ama hücrelere kazınmış olan, hayvanın nereye ait olmak istediğini söyleyemez. Kimse Zeytin'e bunu sormuyor. Genom pasaporta dönüşüyordu gözlerimizin önünde, ait olmak ise mülkiyet köken davasına.
Yine testin sonucu Zeytin'in kaderini belirledi. Zeytin Nijerya'dan değil, yani iade edilemiyor. Basın “Nijeryalı değilmiş, bizden biri” diye müjdeyi verdi. yere ait olmadığı kanıtlandığı için başka yerde kalmasına karar veriliyor; hayvanat bahçesinde, Türkiye' tutulmasına hükmedildi. Kökeninin belirsizliği, onu yere kapatmanın gerekçesine dönüştü. CITES'in iadeyi esas koşan ruhu köken davasının teknik ayrıntısına sıkıştı; kurtarma diye anılan şey, süresi belirsiz tutmaya dönüştü.
Oysa Zeytin'in gerçek evi ne Nijerya ne Türkiye; ülke, yavru gorilin evi olmaz. Onun ait olduğu yer hiçbir genom testinin gösteremeyeceği yer: orman, aile, türünün bireyleri. goril yavrusu annesinin sırtında uyur, onun sesleriyle büyür, sürüsünün içinde tırmanmayı, oyun kurmayı, kendi türünün dilini öğrenir. Zeytin ise aylardır yalnızca iki bakıcısıyla temas kuruyor, kendi türünden tümüyle yalıtılmış yaşıyor. Gelişme çağındaki goril için, yanında tek goril daha olmadan geçen her ay telafisi güç kayıptır; üstelik geri alınamayabilir: Yıllar sonra akredite sığınağa gönderilse bile, kendi türüyle bağ kurma doğaya uyum yeteneği körelmiş olabilir. [3] Hiçbir yavru goril kutunun içine kendi isteğiyle girmez. Her kaçak yükün arkasında, hiçbir belgenin tutmadığı doğadan koparılma, şiddet acı vardır.
Şimdi Zeytin hayvanat bahçesinde tutuluyor; bunu biliyoruz. Bilmediğimiz, ne kadar süre orada kalacağı, hangi koşullarda, kimin yanında yaşadığı. Başka hayvanat bahçesinin müdürü sosyal medyada goril görseli ıyor Zeytin'in oraya gönderileceğine dair kuşkular güçleniyor, araştırmacı bahçedeki koşulları gözlemleyip suç duyurusunda bulunuyor, kamuoyu akıbetini soruyor ama resmî yanıt gelmiyor. [4] Başlatılan imza kampanyası on binin üzerinde imzaya ulaşıyor. Hayvan hakları savunucuları kararın CITES COP kararlarının ruhuna aykırı olduğunu, Türkiye' goriller için akredite merkez bulunmadığını hatırlatıyor. [5] Büyük maymunlar yüksek bilişsel kapasiteye duygusal bağ kurma yeteneğine sahip canlılar. İspanya, Avusturya, Yeni Zelanda gibi ülkelerde tek başlarına barındırılmaları yasak. gorili tek başına kafeste tutmak, etik açıdan yalnızlık cezasıdır. Adı milyonlarca kez anılmış hayvan, tam en çok bakıldığı anda gözden çıkarılabilir: Bedeni kayıt altındayken yaşadığı koşullar kayıttan düşer. Kâğıt üstünde kurtarılmıştı ama kurtarılmak ait olmak arasındaki uçurum, tam Zeytin'in yaşadığı yer burası.
suskunluk yalnızca devletin suskunluğu değil. Hayvan hakları savunucularının ısrarla işaret ettiği gibi, kararı hukuki açıdan en iyi yorumlayabilecek olan baroların hayvan hakları komisyonları görüş bildirmiyor; sorular yanıtsız kalıyor. Doğa hayvan hakları savunuculuğunu programına yazmış muhalefet partilerinin ekoloji birimleri meseleyi meclis gündemine taşımıyor; yaban hayatı uzmanları veterinerlik fakülteleri sürece sırtını dönüyor. Sınırların, sözleşmelerin, genom testlerinin diliyle konuşuluyor hep ama dillerin hiçbiri, gorilin kendi türünün yanında olma ihtiyacını cümleye dökemiyor. kayıp resmî hiçbir deftere yazılmaz ancak onu unutmayanların belleğinde tutulabilir.
Bütün tartışmadan geriye ne kalacak? Zeytin için sesini yükseltenler azalmıyor, çoğalıyor. Onu yalnızca kurtarılmış yük olarak değil, tırmanması, oyun kurması, kendi türünün yanında büyümesi gereken canlı olarak görenler, onun türüne özgü özgürlüğünü gerçekleştirebileceği koşulları talep ediyor. Sivil toplum kuruluşları onu kendi coğrafyasına, akredite sığınağa göndermek için kampanya yürütüyor. Belki hayvanın asıl arşivi resmî kayıtlarda değil, onu unutmayanların ısrarında saklı. Kutudan çıkarıldığı gün yük kaydıydı. Bugün adı olan, yaşamı için mücadele edilen, peşi bırakılmayan. güzel gözleriyle bize bakıyor. Zeytin hâlâ evini arıyor, onun için mücadele edenler evi mümkün kılacak koşulları kurmaya çalışıyor.
* Hayvan Günlükleri, karşı arşiv pratiği. Resmî arşivlerde yer verilmeyen, yaşamı ölümü kayıtlara geçmeyen, sessiz bırakılan hayvanların izini takip ediyor. Onları kuşatan şiddet, ihtimam, adalet sermaye ilişkilerine, açtıkları sorularına onlarla kurduğumuz bağlara kulak veriyor. Sesli katmanı, Dört Ayaklı Şehir Radyosu'ndaki Sesli Fragmanlar' yaşıyor.
Kaynaklar:
[1] Yavru gorile el konulması, CITES belgesinin bulunmaması, isim anketi rehabilitasyon süreci için. Son dakika: Yavru goril Zeytin Nijerya'ya gidiyor, Habertürk, 21 Ağustos 2025, Yavru goril Zeytin Türkiye'den ayrılıyor, Milliyet, 21 Ağustos 2025,
[2] DNA testi Batı Ova gorili tespiti için. Yavru goril Zeytin Türkiye' kalacak, Anadolu Ajansı, 24 Ekim 2025, DNA testi sonuçlandı: Goril Zeytin için karar verildi, Cumhuriyet, 24 Ekim 2025,
[3] Zeytin'in aylarca yalnızca iki bakıcıyla temas kurduğu türdeşlerinden yalıtılmış yaşadığı, iade için öngörülen rehabilitasyon merkezi uzmanların psikolojik risk uyarıları için. Yavru goril Zeytin neden hâlâ Türkiye' ?, muzir.org, 8 Ağustos 2025,
[4] hayvanat bahçesi müdürünün sosyal medyada goril görseli ması Zeytin'in gönderileceğine dair duyumlar için. Yavru goril Zeytin için hayvanseverlerden acil iade çağrısı, sonsoz.tr, 11 Kasım 2025, Hayvan davranışları araştırmacısı Deniz Tapkan'ın 5 Kasım 2025 tarihli gözlem ziyaretine dayanan suç duyurusu hayvanat bahçesi yönetiminin yanıtı için. Gaziantep Hayvanat Bahçesi için suç duyurusu, Cumhuriyet, 22 Kasım 2025, İddialar resmî makamlarca doğrulanmamıştır.
[5] Türkiye' kalma kararına karşı başlatılan kampanya, on binin üzerinde imza, akredite merkez bulunmaması hayvan hakları savunucularının ortak bildirisi için. Goril Zeytin'in Türkiye' kalmasına tepki, Van Haber, 25 Ekim 2025,
