Mütareke dönemi İstanbulunda, savaş sonrası kötü yaşam koşulları nedeniyle salgın hastalık riski oldukça yüksektir. Buna ek olarak yetimhanelerdeki yoğunluk zor şartlar bulaşıcı hastalıkların çocuklar arasında hızla yayılmasına neden. Balat Yetimhanesi özelinde baktığımızda arşiv belgelerinin üçte birine yakın kısmının yetimlerin sağlık sorunları özellikle bulaşıcı hastalıklar ilgili olduğunu okuyoruz.
Balat Yetimhanesi’nin Ulusal Bakım Yardım Organizasyonu’na bağlanması yetim sayısının kısa sürede 100’ün üstüne çıkması hastalıklar kendini göstermeye başlar. Organizasyonun merkezi yönetimi, Doktor Gorigyan’ı Balat Yetimhanesi sorumlu doktoru olarak görevlendirir. Ayrıca yetimhanede daimi olarak hemşire görev yapmaya başlayacaktır. Hastalıklar ilgili ilk belgeler Haziran 1919’ uyuz hastalığına yakalanan 50 kadar yetimin Salmatomruk Surp Tateos-Partağomeos Okulu’na nakledilerek tedavilerinin burada yapılması ilgili. Yetimler, Balat Yetimleri Himaye Heyeti’nden Hulyane Rupinyan’ın gözetiminde tedavi edilirler. Heyet aynı zamanda ayda 400 kuruş iki kalıcı hemşire görevlendirilmesine karar verir. İyileşip geri dönen çocukların kıyafet eşyalarının dezenfeksiyonuna büyük özen gösterilir. 2 Temmuz 1919’ Salmatomruk’ta çıkan yangında Surp Tateos-Partağomeos Okulu kül olur çocukların orada tedavi edilme süreci sona.
Ekim 1919 tarihli genelgede bulaşıcı hastalıkların çok yaygın olması özellikle kirli ortamlarda yayılan uyuz benzeri hastalıkların yetimhanelerde yayılması nedeniyle temizlik konusunda sert önlemler alınması uyarısı yapılmaktadır. Aynı günlerde. Gorigyan Balat yönetimine yetimhanede mevcut olan uyuz hastalığının etkilerinin geçtiği, ancak hastalığın sona ermediği, nedenle yetimlerin kıyafet, çamaşır yatak takımlarının dezenfekte edilmesi gerektiği konusunda mektup yazar. Saç derisi uyuzu yetimlerin aynı tarakları kullanıyor olması nedeniyle çok hızlı yayılan hastalık.
Daha sonraki yıllarda uyuz pek çok hastalık ilgili olarak çocukların Surp Pırgiç Hastanesi’ne gönderildiklerini biliyoruz. çocukların tedavi masrafları Balat Yetimhanesi bütçesinden karşılanmaktadır.
Ermeni Kızıl Haçı'nın Prinkipo'daki ( ̈yükada) Tedavi Evi'nin açılışını bildiren.Çiçek, veba, kolera
Kasım 1919’ ise kez İstanbul' çiçek, veba, kolera tifüs hastalıklarının görülmeye başlanması nedeniyle yetimhane yönetiminin gerekli tüm önlemleri alması yetimhane doktoru tarafından aşıların yapılması talep edilir. Yetimlerin mümkün mertebe dışarı temasta bulunmamaları istenir. Yetimhaneye ziyaretler süreliğine yasaklanır.
1920 yılına geldiğimizde, Mayıs ayında yayınlanan genelgede çocuklardan bazılarının kronik bulaşıçı hastalıklardan mustarip olmalarının çocuklar için ciddi tehlike oluşturduğu nedenle çocukları ayrı yetimhanede toplayıp tedavi etme yönünde girişim olduğu bilgisi verilir, yetimhanenin sorumlu doktorunun ivedilikle çocukları ciddi muayeneden geçirmesi kronik bulaşıcı hastalığı olanların listesinin gönderilmesi rica edilmektedir.
Hasköy Kızlar Trahom Hastanesi
Chlamydia trachomatis adlı bakterinin neden olduğu, göz kapaklarının iç yüzeyini korneayı etkileyen bulaşıcı göz enfeksiyonu olan Trahom, yetersiz hijyen kalabalık yaşam koşullarında hızla yayılıp, tedavi edilmediğinde kirpiklerin göze batmasına kalıcı körlüğe yol açabilmekteydi. Yetimhanelerde hızla yayılan hastalık sıkı kontrol altında tutulmaya çalışılmış, tedavisi için Hasköy Yetimhanesi bünyesinde ayrı tedavi evi açılmıştı. Teşhis konulan kızlar her türlü kişisel eşyaları buraya naklediliyor tedavileri tamamlanana kadar burada kalıyorlardı. Balat Yetimhanesi’nden pek çok yetim kızın süreçten geçtiğini okuyoruz.
Ermeni Kızıl Haçı nasıl kuruldu?
I. Dünya Savaşı’nın sona erdiği günlerde İstanbul Ermeni toplumunun önde gelen isimlerinden. Vahram Torkomyan Ermeni Kızıl Haç örgütünün kurulması çalışmalarına başlar. Örgütün amaçlarından biri İstanbul’a akın etmekte olan sürgün mağdurları yetimlerin sağlık sorunları ilgilenmektir. Torkomyan’ın anılarından okuduğumuza göre ilk temaslarını 1918 Kasım ayında İstanbul’a gelmiş olan Uluslararası Kızıl Haç Örgütü’nün temsilcisi Comte Lapalisse yapar kendisinin desteğini alarak Ermeni Kızıl Haçı’nın kurar ilk başkanı. Mimar Bilge Ar, çalışmasında Ermeni Kızıl Haç örgütünün adresini Asmalı Mescit, No: 33 Pera olarak veriyor. bina tahminen, 1914 yılına kadar Levat Herald Gazetesi’nin merkezi olmuş olan bugün Asmalı Mescit Apartmanı olarak bilinen yerde. Ermeni Kızıl Haçı İstanbul’un pek çok semtinde şubeler Şişli’ hastane. Balat Vakfı arşivinde bulduğumuz belgelerden Şişli’deki hastanenin adresinin Nişantaşı Hacı Emin Efendi. No: 10 olduğunu öğreniyoruz. Torkomyan’ın anılarında bahsetmemesine rağmen Balat Arşivi’nde bulunan 4 Mart 1920 tarihli belgeden ise Ermeni Kızıl Haçı’nın Büyükada’ verem tedavi merkezi açtığını hasta yetimleri kabul etmeye başladığını okuyoruz. Ermeni Kızıl Haçı’nın himayesinde ayrıca Üsküdar Amerikan Koleji binasında kızlar yetimhanesi vardır.
Trahom Hastanesi olarak kullanılan Hasköy Kalfayan Yetimhanesi.Torkomyan’ın anılarından devam edersek, İlk başta Ermeni Kızıl Haçı’nın kurulmasına destek vermiş olan Comte Lapalisse daha sonraki aylarda Hilal-i Ahmer’in şikayetlerinin etkisinde kalarak İstanbul Ermeni toplumunun Kızıl Haç ismini kullanmasına karşı çıkar. Bunun üzerinde Torkomyan durumu Cenevre’ bulunan Uluslararası Kızıl Haç Örgütü başkanı Leopold Fabre’a bildirir Ermeni Kızıl Haçı isminin örgütünün onaylanmasını sağlar. Armanveni Miroğlu’nun çalışmasından okuduğumuza göre 27 Ocak’ta 1919 tarihinde Ermeni Ulusal Merkezi Yönetimi’nin düzenlediği toplantıda, ayrı ayrı çalışmalar yürüten Sürgünleri Himaye, Yetimleri Himaye Ermeni Kızıl Haç örgütlerinin aynı çatı altında birleşmesi önerilir. Neden bilmiyoruz ancak Ermeni Kızıl Haçı daha sonraki toplantılara katılmaz bağımsız çalışmayı tercih.
Kurumlar arası sürtüşmeler
Sürgünleri Himaye Yetimleri Himaye örgütleri ise 28 Şubat 1919’ Ulusal Bakım Yardım Organizasyonu (Ազգային Խնամատարութիւն) adı altında birleşir. Vahram Torkomyan anılarında kararın kendi isteğini yansıtmadığını ancak önemli adım olduğunu yazar. Ermeni Kızıl Haçı’nı dışlanmış görmektedir. Ancak örgüt çalışmalarına devam. Nisan 1919’ Balat Salmatomruk Şubesi açılır. Vahram Ardzruni aracılığı hızlıca Balat Yetimhanesi temasa geçerek yetimlerin sağlığı ilgilenecek doktor görevlendirmek ister. Ancak Balat yönetimi merkezden atanmış doktorları olduğunu belirterek teklifi reddeder. yazışmalar Merkezi Yönetim Ermeni Kızıl Haçı arasında bazı yetki çatışmaları olduğuna işaret ediyor, ancak Kızıl Haç yetimhane arasında ilişkilerin olumlu şekilde devam ettiğini görüyoruz. Hastalanan Balat Yetimhanesi çocuklarının Ulusal Bakım Yardım Organizasyonu aracılığı hem Şişli, hem Büyükada hastanelerinde gördükleri tedavilere dair pek çok yazışma mevcut.
“Yetimhanelerin sahibi millettir”
20 Mart 1920 tarihli belgede Ermeni Kızıl Haçı Edirnekapı-Topkapı-Eyüp şubesi tarafından kendi sorumluluklarında olan 19 yetimin iki gün süre Balat Yetimhanesi'nde himaye edilmiş olması nedeniyle ne kadar ödeme yapmaları gerektiğinin sorulduğunu, Balat Yetimhanesi’nin yanıtında ise herhangi borçlarının olmadığı, yetimhanenin sahibinin millet olduğun tüm yetimlerin millete ait olduğu ifadesini okuyoruz. Vahram Torkomyan anılarında Ermeni Kızıl Haçı’nın 1921 yılına kadar olan çalışmalarından bahsederken, Balat Yetimhanesi arşivinde 1922 yılı sonuna kadar pek çok yazışma görebiliyoruz.
Zor şartlarda olsa yetimlerin sağlık sorunları ilgili tüm çabaların olumlu sonuç verdiğini söyleyebiliriz. Tedavi için hastanelere gönderilen yetimler iyileşerek geri dönerler, Balat Yetimhanesi’nin üç yetimi hariç: Mihran Özeyan, Zaruhi Sinanyan Hayganuş Azadyan isimli yetimler malesef Surp Pırgiç Hastanesi’nde hayatlarını kaybedeceklerdir.
: yazıda yararlanılan arşiv belgeleri Hrant Dink Vakfı Arşivi (HDVA), Balat Surp Hreşdagabed Kilisesi Khorenyan Okulu Koleksiyonu’na aittir.
DİĞER KAYNAKLAR:
- Bilge Ar, İşgal Altındaki İstanbul’ Kentsel Mimari Ortam, Yüksek lisans tezi, İTÜ Mimarlık Fakültesi, 2006.
- Vahram Torkomyan, Անցուկը Մոռցուկ, Aras Yayıncılık, 2006.
- Nazan Maksudian,. Möller. (editörler), Gendering Global Humanitarianism in the Twentieth Century, Palgrave Macmillan Transnational History Series, sayfa 117-142 (2020)
- Armaveni Miroğlu, Կ.Պոլսոյ Ազգային Խնամատարութիւնը.
