Hemşinlilerin tarihine kimliğine ilişkin, Hemşinliler içinde kısmı birbiriyle tamamen çelişen bakış açıları bulmak mümkün. Fahrettin Kırzıoğlu gibi tarihçilerin ekolü uzun yıllar Hemşinlilerin Hıristiyan geçmişini kabul ederek, onları Gregoryen mezhebini benimsemiş çeşitli Türk boylarına bağlamaya çalıştılar. Hemşinlilerin ataları Amatunilerin aslında Türk olduğunu iddia ederek Türk geçmişe dayanak oluşturmaya çalıştılar. Ancak Amatunilere Türk kökenler bulmanın ‘zorluğu’ nedeniyle olsa gerek son yıllarda Fahrettin Kırzıoğlu tipi inkarın işe yaramayacağını düşünen birileri yeni yollar geliştirmeye çalışıyor. Buna göre Hemşinliler hiçbir zaman Ermeni geçmişe sahip olmadılar. Onlar Hemşin’ yaşayan Ermenilerin göç etmesiyle onların yerine gelmiş olan Türklerdir.
Başbakanlık Arşivi'nden belgeHemşince tehdit altında
düzeyde fantastik olmasa görmezden gelme yoluyla, ulusal kimlik vurgusuyla, üst kimlik vurgusuyla, dini kimliği öne çıkararak birçok Hemşinli kendi kimliğini tarihsel geçmişini reddetmeye, önemsizleştirmeye, görmezden gelmeye çalışıyor. Elbette başka birçok Hemşinli giderek daha fazla kendi dili kimliğine sahip çıkmaya çalışıyor. Özellikle yok olma tehlikesi altında bulunan ‘Hamşentsnag’ yani Hemşince, son yıllarda genç nesil içinde kullanımının hızla düşmesi ciddi tehdit altında. Hemşinliler içinde çocuklarına kendi dillerinde isim verenler, işyerlerine, şirketlerine isim, marka olarak Hemşince kelimeler seçenler olması, Hemşinceye sahip çıkmak konusunda kıpırdanma olduğunu gösteriyor. Ancak kentleşmenin doğal sonucu olarak Hemşince ciddi düzeyde zemin kaybediyor. Hemşin kimliğinin en belirleyici unsuru olduğu düşünüldüğünde yapay tarih yazımıyla Hemşinliler için yeni tarih üretme, yolla onları Türkleştirme gayretlerinin olduğu dönemde. dile sahip çıkmanın önemi nedenle ikiye katlanıyor.
Osmanlı devleti Hemşinlileri nasıl tanımladı?
Hemşinlilerin kendi içindeki tartışmaların dışında devletin, otoritenin Hemşinlileri nasıl tanımladığı Hemşin tarihi tartışmaları açısından en önemli konu başlıklarından birini oluşturuyor. Daha önce internethabercisi’ta yayınlanan 1913 tarihli Osmanlı belgesi vardı. belge Umum Erkan-ı Harbiye Dairesi (Genelkurmay Başkanlığı ) Dördüncü Şubesi’nin Dahiliye Nezâret-i Celîlesi'ne (İçişleri Bakanlığı) yazdığı yazıydı. Fî 25 Cemâziyelâhir [1]331 fî 19 Mayıs [1]329 ( 1 Haziran 1913 ) tarihli yazının orijinalinin Latin harfleri dökümü şekilde:
Trabzon Vilâyeti'ne tâbi‘ Hopa kazâsına müsâdif Hopa Hudûd Bölüğü mıntıkasındaki Zurpici, Arvala, Çavuşlu, Hayki, Zargina, Gvarçı karyeleri ahâlisi Hemşin ismiyle müsemmâ Ermeni'den dönme Müslüman olub kazânın mütebâki ahâlisinin kâmilen Müslim Lazlardan ibâret idüği Hemşinliler saf câhil olup misyonerin mıntıkada muvaffakiyetle iş görebileceği binâenaleyh hükûmet-i mahalliyemizin irşâdâtı Hemşinliler içün derece-i vücûbda olduğu Rusya Hudûd Komiseri'nin Hopa Bölüğü'ne aid raporunun fıkrasında gösterilmiş mes’ele câlib-i dikkat bulunmuş olmağla iktizâ-yı hâlin ifâsı mütemennâdır efendim.
Yazının günümüz Türkçesine çevrilmiş hali ise şekildedir:
Trabzon Vilâyeti'ne bağlı Hopa kazasındaki Hopa Sınır Bölüğü bölgesindeki Zurpici (Yoldere), Arvala (Eşmekaya, Çimenli), Çavuşlu, Hayki, Zargina (Güneşli), Gvarçı (Hendek) köylerinin halkı Hemşin ismiyle bilinen Ermeni'den dönme Müslümanlardan olup ilçenin geri kalan halkının tümü kamilen Müslüman Lazlardan oluşmaktadır Hemşinliler saf cahil olmaları sebebiyle misyonerin bölgede başarılı şekilde faaliyette bulunabileceği sebeple yerel hükümetimizin ikaz yol göstermeleri gerektiği Hemşinliler için son derece mühim olduğu Rusya Sınır Komiserinin Hopa Bölüğüne ait raporunun maddesinde gösterilmiş konu dikkat çekici bulunarak gerekenin yapılmasını temenni ederiz efendim. (BOA, Dosya: 116, Gömlek no: 65, Fon kodu:.İD.- 1331. 28.)
belgeye bağlı olarak Dahiliye nezareti 27 Cemâziyelâhir [1]331- 21 Mayıs [1]329 (3 Haziran 1913) tarih 388 evrak numarasıyla Trabzon Vilayeti’ne yazı yazıyor:
An asl Ermeni iken ihtidâ etmiş Hemşin nâmıyla ma‘rûf bulunmuş olan Hopa hudud bölüğü mıntıkasında kâ’in Zurpici, Arvala, Çavuşlu, Hayki, Zargina sâfiyet cehâletleri sebebiyle misyonerlerin tesvilâtına kapılmaları Gvarçı karyeleri ahâlisinin safvet-i mütehammil idüği beyânıyla Hemşinlilerin hükûmet-i mahalliyece tenvîr irşâdı lüzûmu Rusya Hudûd Komiserliği'nin iş‘ârına atfen Harbiye Nezâret-i Celîlesi'nden bildirilmiş olmağla câlib-i dikkat görülen iş‘âr-ı vâkı‘a nazaran iktizâ-yı hâle tevessül buyrulması bâbında.
Yazının günümüz Türkçesi anlamı ise şekildedir:
Aslen Ermeni iken din değiştirmiş Hemşin ismiyle bilinen Hopa Sınır Bölüğü taraflarında bulunan Zurpici (Yoldere), Arvala (Eşmekaya, Çimenli), Çavuşlu, Hayki, Zargina (Güneşli) köylerinin saflık cahillikleri nedeniyle misyonerlerin aldatmalarına kapılmaları Gvarçı (Hendek) köylerindeki halkın bunu safiyane açıklamalarıyla Hemşinlilerin yerel hükümetçe aydınlatılarak doğru yolun gösterilmesi gerekliliği Rusya Sınırındaki Komiserliğimizin yazısına dayanılarak Savunma Bakanlığımızdan bildirilmiş olup durumu anlatan yazının dikkat çekici bulunduğu gerekenin yapılması hakkında. (BOA, Dosya: 116, Gömlek no: 65, Fon kodu:.İD.- 1331. 28.)
Cumhuriyet dönemi Hemşinlileri nasıl tanımlıyor?
belge Osmanlı Devleti döneminde resmi olarak Hemşinlilerin aslen Ermeni olup din değiştirerek Müslüman olmuş toplum olarak tanımladığını gösteriyordu. Artık elimizde Cumhuriyet’in Hemşinlileri nasıl tanımladığına dair belgeler. Araştırmacı yazar İrfan Çağatay Aleksiva’nın arşivde bulduğu belgelerden biri 10.07.2025 tarih 148317 sayılı olur gizliliği kaldırılmış istihbarat raporu. 5/4/1930 tarihli raporda Trabzon, Rize Artvin ilçeleri hakkında bazı değerlendirmeler tespitler bulunmaktadır. Raporun Lazca, Gürcüce, Rumca, Ermenice konuşan halkla birlikte yalnızca Türkçe konuşan bölge halkını potansiyel tehlike gibi gören dili. Misal Trabzonlular için belgede, ‘her ne kadar laz lisanı bilmeseler Türkleri katiyyen sevmezler’ denmektedir. Dil bilmeyen Rizeliler ise ‘Türkçeden başka lisanla tekkellüm etmezler bilmezler. Menfaatlerini her türlü milli vatani duyguların fevkinde bilen halk, henüz bugünkü rejimi anlamamış’ olarak tanımlanmış. Belgedeki ilginç ayrıntı bugün çok az sayıda Rumca konuşan kişinin bulunduğu Of’la ilgili olarak ‘Of’ta hakim olan Rumcadır’ denmesi.
Belgede Atina (Pazar) bölümde ‘ hayli Hemşinli Ermeni dönmeleri vardır’ denmektedir. (T.C Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Fon Adı: Başbakanlık Muamelat Genel Müdürlüğü, Fon Kodu: 30-10-0-0, Kutu No: 112, Dosya No: 759, Gömlek No: 14)
Belgedeki ifade açıkça Cumhuriyet döneminde Osmanlı döneminde olduğu gibi resmi olarak Hemşinlilerin ‘Ermeni dönmesi’ olarak tanımladığı anlaşılıyor.
“Yabancı dil adetlerin tesirinden kurtarmak”
Başka döküman ise yine 10.07.2025 tarih 148317 sayılı olur gizliliği kaldırılmış 8/6/ 1936 tarihli belge. Belge ‘Memleket hatta devlet hassasiyet haysiyeti çok ilgili olan yarım asır kadar Çarlık idaresinde kalan Vatanın güzel parçası, Çoruh vilayeti Kültürel vaziyeti hakkında’ denilerek başbakanlığa sunulan rapor.
‘Çarlık idaresinden yeni kurtulan halkın kısmı Lazca, kısmı Gürcüce nahiyesi Ermenice konuşan kültür durumu sıfıra müsavi olan Çoruh Vilayeti halkına milli ruh kültürü aşılayabilmek serhad üzerinde bulunan halkı yabancı dil adetlerin tesirinden kurtarmak için mahalli varidatla bihakkın teminine imkan olmayan ilk mektep ihtiyacı için vilayete umumi bütçeden her yıl hiç değilde 25000 lira kadar yardım edilmesi istenilmektedir.
husus için Maarif Vekaletine yazılan tahriratın sureti merbuttur.’ (T.C Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Fon Adı: Başbakanlık Muamelat Genel Müdürlüğü, Fon Kodu: 30-10-0-0, Kutu No: 71, Dosya No: 464, Gömlek No: 10)
Meğer asimile etme motivasyonu varmış
Artvin yıllarca Türkiye’nin en eğitimli, modern şehirlerinin başında gelen, örnek gösterilen şehir. Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren bölgeye yapılan eğitim yatırımlarının motivasyonunun ne olduğunu gösteriyor belge. çoğumuzun yıllarca örnek gösterdiği çağdaş, demokrat modern Artvin anlatısının arkasında belli ki Lazca, Gürcüce Ermenice konuşan ‘kültür durumu sıfır’ olan halka ‘milli ruh kültürü aşılama’ yani Türklüğe asimile etme motivasyonu varmış. Biz aydınlanıyoruz sanıyorduk, meğer asimile ediliyormuşuz! üzülerek görüyoruz ki Cumhuriyet tarihi boyunca Hemşinli Ermeniler, Lazlar Gürcüler içerisinde çok insana kültürünü, tarihini kimliğini inkar edecek düzeyde ‘milli ruh kültür aşılanmış’
