1980 yılında. Parseğyan,. Haçaduryan,. Ğazarosyan kollektif editörlüğünde Yerevan’ yayınlanan ‘Hay Barperagan Mamulı Kırderi Masin’ (Ermeni Süreli Yayınlarında Kürtler, Bibliyografya 1850-1920) çalışmasını temel alarak Ermeni süreli yayınlarında Ermeniler, Kürtler merkezi iktidar arasındaki ilişkilere dair haberleri başlıklar özet halinde aktarıp, bazı önemli yazıları Ermeniceden Türkçeye çevirmiştik. çalışma haftaya sığmayacağı için dizi haline getirmeye karar vermiş, ilk olarak Taşnaksutyun partisinin gazetesi Azadamard’ çıkan yazı yorumlara yer vermiştik.
Azadamard gazetesinde Kürtlerle ilgili yer alan haber yorumları yayınlamaya devam ediyoruz.
Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermeni Kürt nüfusun birlikte yaşadığı vilayetlerde toprak sorunu en köklü en tehlikeli meselelerden biriydi. Çünkü Ermeni köylüsünün en büyük serveti topraktı, nedenle Kürt beylerinin ağalarının vilayetlerdeki Ermeni nüfusunu yerinden etmesi, onlara ait ormanlara tarlalara el koyması, din, eğitim, ticaret yapılarını yağmalanması süreklilik arz etmeye başladı. politika Ermeniler açısından mal kaybı yanında ciddi can kayıplarına neden. politikaların sonuçlarını ele alan onlarca rapor hazırlandığını, gazete sayfalarında yüzlerce, binlerce haber yayınlandığını söylemek abartı olmayacak.
İstanbul Ermeni Patrikhanesi, oluşturduğu komisyon aracılığı hazırladığı raporu resmen Saray’a sunmuştu. Osmanlı Parlamentosu Muş mebusu Keğam Der Garabedyan’ın 1910 yılında hazırladığı “Ermenilerin Yaşadığı Vilayetlerde Toprak Sorunu” rapor Azadamard gazetesinde tefrika edildi.
Kürtlerin eğitim alanında ilerlemesi, geliştirilmesi için Ermeni aydınlarının siyasi partilerinin çabaları önerileri hiç eksik olmadı. 1910 tarihinde Azadamard’ın 397.sayısında yer alan ‘Kürt Çocukları Ermeni Okulunda’ başyazı günümüz için bile ilham verici, eğitici sorunlara çözüm bulma açısından yol gösterici özellik taşımaktadır.
2026 yılında Ermeni halkı kendi eğitim sorunlarına yol çare ararken, Ermenistan’dan gelen çocuklara ise bürokratik endişelerden uzak güvenli dam aramaktadır.
Seneler boyunca internethabercisi sayfalarından sayısız kez “kan üzerinden değil can üzerinden konuşalım” sesi yükseldi. Ne ilginçtir ki yüzyıl önce gündeme gelen “Kürtlerin Silahsızlandırılması” düşüncesi yüz yıl sonra “barış sürecine” evrildi. konudaki dönemin gelişmelerini hatırlanacağı gibi geçen hafta yayınlamıştık. küçük hatırlatmayla bölgeden geçilen haberlerle bakmaya devam edelim. Son not, bölümle birlikte dizimize kısa ara veriyoruz, devam edeceğiz.
Azadamard gazetesinden seçkiler
1910, No:324
‘Mir Mıher’in yeni açgözlülükleri’ haber. Kürt aşiret reisi Mir Mıher’in Norduz sancağı (Van idari birimi) Khırapar (Şanlıurfa) köyündeki eylemleri konu ediliyor.
1910, No:326
‘Hükümete karşı Kürt çeteleri’ haberde Kürt çeteleri Türk hükümet birlikleri arasındaki gerilim konu ediliyor.
1910, No:333
‘Kürt çapulcuları hükümete karşı’ haberde Bitlis Kürtleri hükümet güçleri arasındaki çatışmalar ele alınıyor.
1910, No:334
‘Ermeni Kürt köylüler diktatörlerine karşı birlikte mücadele ediyor’ haberde Balaban Khıntsorag köyünde Balaban Gulabi-Zatenlerin asırlık baskısına karşı Ermeni Kürt sakinlerinin protestosu konu ediliyor.
1910, No:402
Kürt halkının tarihini incelemek Kürt Ermeni dostluk ilişkilerini güçlendirmek amacıyla yapılan öneriye yer veriliyor. ‘Kürt halkının tümünün eğitilmesi sorunu’ konu ediliyor.
1910, No:444-455-456
Keğam Der Garabedyan’ın, toprak sorunu Kürtlerin Türkiye’deki sosyal ekonomik durumu hakkındaki incelemesi üç sayı boyunca yayınlanıyor. İncelemede Kürtler Ermeniler arasında toprak ilişkilerine yakından bakılıyor.
1910, No:461
‘Kürtçe Arapça konuşan Ermeniler için’ haberde Siirt’in 150 Ermeni köyünde Kürtçe konuşan Ermenilerin eğitimlerinin yaygınlaştırılması çağrısı yapılıyor.
1910, No:472
Erzincan Hıntsoreg köyünde (günümüzde Erzincan ili Üzümlü ilçesine bağlı Pınarlıkaya.M. ) 31 Ermeni 17 Kürt köylüsünün şöhretli Gulabi Ağalara karşı protestosu haberleştirilmiş.
1911, No:503
‘Aşiret başkaldırıları’ haberde Musul’ Barzani hareketi Türk güçlerine karşı elde ettiği kazanımlar konu ediliyor.
1911, No:520
K. Muratyan’ın ‘Kürtçe konuşan Ermeniler Kürt dili’ yazısında Ermeni Kürt kültürel ilişkileri, Kürtçenin kendine ait birkaç özelliği, Ermeni-dengebejleri/şarkıcıları konu ediliyor.
1911, No:530
‘İlkokullarda Kürtçe konuşanların ihtiyaçları’ başlıkla yazıda Kürdistan’ eğitim faaliyetinin yaygınlaştırılması okulları açık tutma sorunu ele alınıyor.
1911, No:634
‘Kürtler aynı kara gözyaşını döküyorlar’ yazıda Kürtlerin Türkiye’deki sosyal ekonomik durumu ele alınıyor, Kürt Kör Hüseyin Paşa işbirlikçilerinin Kürt köylülerine yönelik kötülükleri konu ediliyor.
1911, No:641
‘Kürtçe konuşan Ermeniler hakkında’ yazıda Silvan, Zırkani, Pişerik Parahamk’ Birleşik Ermeni Dernekleri’nin Kürtçe konuşan Ermeniler için açtığı okullar konu ediliyor. Ayrıca yeni örgütlenen “Kızıl Haç” derneğinin faaliyetlerinden bahsediliyor.
1911, No:646
H. Haçigyan’ın ‘Aşiret kuralları’ yazısında Kürtlerin sosyal-ekonomik durumları, Kürt aşiretleri onları idare/yönetim biçimleri ele alınıyor.
1911, No:667
‘Türk-İran sınırında Kürt isyanları’ haberde Abdül-Razagi’in faaliyetleri Kürt Rus ilişkileri ele alınıyor.
1911, No:753
H. Şahbazyan’ın 1911 tarihinde İstanbul’ yayınlanan ‘Kürt Ermeni tarihi’ kitabı tanıtılıyor.
1912, No:806-810
‘Kürtler Türkler Musa Beg’den davacı’ haberde ‘Musa Beg Türk hükümetinin katılımı Muş’ta faaliyetlerine devam etmektedir’ deniyor. (Musa Beg ismini Aras Yayıncılık’tan çıkan “Gülizar’ın Kara Düğünü-
Kürt beyi tarafından kaçırılan Ermeni kızın gerçek hikâyesi” Arménouhie Kévonian tarafından kaleme alınan kitaptan hatırlıyoruz.M.)
1912, No:818
‘Devlet içinde devlet’ haberde Kürtlerin Muş’ta sosyal, ekonomik siyası durumu konu ediliyor, Musa Kasım beylerin hükümran faaliyetlerinden haber veriliyor.
1912, No:839
‘Yaptıkları kötülükler nedeniyle haklarında dava açılan Musa Kasım beyler imparatorluk affına uğrayacaklar’ haberi.
1912, No:848
A.Menag’ın ‘Kürt hareketleri çerçevesinde’ makalesi. Van vilayetinde Şeyh Abdül Ğazi önderliğinde Kürt hareketleri onun amca oğlu Şeyh Fahar’s karşı mücadelesi konu ediliyor.
1912, No:858
Muş ruhani önderi Episkopos Nerses Harhanyan’ın Kürtlerin sosyal-ekonomik durumu hakkında patriklere gönderdiği mektup.
1912, No:955
‘Yeni Kürt edebiyatı’ yazıda Kürtlerin tarihsel güncel tarihi ilgili Ermenice Kürtçe rubailere değiniliyor.
1912, No:982
‘Birkaç Kürt aşireti hakkında bilgiler’: Kürt Gravatsi, Mahmuransi, Diniasi, Vozmisi aşiretlerinin faaliyetleri konu ediliyor.
1912, No:982
‘Mir Mıhe Sait Beylerin tutuklanması’ haberde Ermeni Kürtlerin yerel idarelere, Mir Mıhe Sait Beyler hakkındaki şikayetleri konu ediliyor.
1912, No:990
‘Kürt öğrenciler’ haberde İstanbul Kürt Öğrenci Derneği’nin faaliyeti konu ediliyor.
1914, No:1505
‘Kürtler Birliği’ haberde ‘Kürtler yeni hareketlere hazırlık yapmaktadır’ bilgisine yer veriliyor, birliğin faaliyetleri konu ediliyor.
1914, No:1534
Şah Armen’in ‘Unutulan taşra’ yazısında Hınıs Kürtlerinin sosyal ekonomik durumu, Kürtlerin gelenekleri, hal hareketleri konu ediliyor.
Kürt çocukları Ermeni okullarında
(Azadamard gazetesi, 1910, No:397)
Haber, Ermeni vilayetlerinin en ücra köşesinden, Erzincan Tercan’ın Hınzır köyünden (Günümüzde Otlukbeli ilçesine bağlı.M) geliyor. Köyde 30 hane Ermeni 70 hane Kızılbaş Kürt nüfusu bulunmakta olup, Ermeni köylüler kendi okullarının gerekli bütçesini karşılayamamışlardır. nedenle aralarında doğal fikir doğmuştur: Köylüleri olan Kürtlere çağrıda bulunarak çocuklarını aynı okula göndermelerini, aynı eğitim vergisini (harcını) ödemelerini böylece birleşen güçlerle ortak ilkokula sahip olmayı teklif etmişlerdir.
İşte eyaletin en zavallı köylerinden birinin uyguladığı, pratikte ne kadar faydalıysa kadar yüce asil olan fikir!
Biz olaya özel önem veriyoruz; çünkü durum ulusal, eğitsel toplumsal açıdan birden fazla hayati meseleye temas etmektedir.
Türkiye’nin demografik yapısı öyledir ki, azınlık oluşturan topluluğun kendi imkânlarıyla sırf kendi ulusuna ait ilkokullar açması yaşatması çoğu zaman imkânsızdır. sebeple azınlıkların dili, tarihi, edebiyatı vicdan özgürlüğü hakları olağanüstü önem kazanır. Eğer hakların korunması gerek cemaat okullarında gerekse devlet okullarında her bakımdan güvence altına alınmazsa; eğitim meselesinin sadece kavimler arası şiddetli huzursuzluklara çatışmalara kapı aralamakla kalmayıp, aynı zamanda ülkenin genel gelişimine ilerlemesine engel teşkil eden felakete dönüşeceği açıktır.
“Görev Ermeni nüfusuna düşüyor”
Şüphe yok ki Türkiye gibi çok unsurlu devlette, halklar arasındaki zihinsel kültürel seviye eşitsizliği; uluslar halklar arasında nefret ateşini körükleyen, hatta birbirleriyle bölünmez çıkara sahip olan sınıfları bile karşı karşıya getiren en büyük etkenlerden biri olmuştur. açıdan bakıldığında, aynı çevrede yaşayan daha bilinçli nispeten daha gelişmiş unsurun, geride kalmış komşusunu yanında ileriye çekmek, onu aydınlanma eğitim yolunda teşvik etmekle yükümlü olduğuna inanıyoruz. Şüphesiz ki Ermeni vilayetlerinde görev en çok Ermeni nüfusuna düşmektedir.
Biz görevi şöyle anlıyoruz: Sadece Kürtlerin veya Türklerin yaşadığı bölgelerde az çok eğitimli Ermeni bireyler eğitim hareketini okul faaliyetlerini propaganda edip yaymalıdır. Ermeni-Kürt veya Türk-Ermeni karma köylerinde ise müstakil okulları ayakta tutmak imkânsızsa, birleşik okullar kurulmalıdır. Ancak okullarda her milletin çocuğu temel eğitimini kendi ana dilinde almalı dini inançlarına müdahale edilmemelidir. Hınzır okulundaki Ermeni öğretmenler Kürt köylü çocuklarına karşı anlayışla hareket etmelidir.
Kürtçe bilen Ermeni öğretmen bulmanın zor olduğu, yandan Kürtçe ders kitabı, işlenmiş dil veya edebiyat bulunmadığı itirazı öne sürülebilir. Elbette imkânsız zorluklar karşısında başı kayalara vurmanın anlamı yoktur iki kötülükten ehven olanını seçmek gerekir: İstisnai durum olarak, Kürt köylü çocuğunu tamamen eğitimsiz bırakmak yerine, onu Ermenice eğitmek kabul edilebilir. Ancak Kürt aydınları veya yetkin kişiler Kürtçe alfabe, kitap öğretmen yetiştirene kadar geçici düzenleme olmalıdır.
