Ermenistan’ın yeni anayasa taslağı henüz yayımlanmadı ama şimdiden ülkenin en sıcak siyasi tartışmasına dönüştü. Paşinyan ekim ayındaki açıklamalarında taslağın yakında kamuoyuyla ılacağını açıkladı.
Aliyev’in dış politika danışmanı Hikmet Hacıyev daha önce barış için “yalnızca son adımı”, yani Ermenistan Anayasası’nın değişmesini beklediklerini söylemişti. Hacıyev’in sözünü ettiği son adımın konusu, anayasanın maddesi değil başlangıç bölümündeki tek cümle. cümle, Ermeni halkının anayasayı “Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi’nde yer alan Ermeni devletinin temel ilkelerini ulusal hedeflerini esas alarak” kabul ettiğini söylüyor. 23 Ağustos 1990 tarihli Bildirge’nin girişinde “tüm Ermenilerin özlemlerini gerçekleştirme” “tarihî adaleti yeniden tesis etme” hedefleri anılıyor. En tartışmalı atıf ise
“Ermenistan SSC Yüksek Sovyeti Dağlık Karabağ (Artsakh) Ulusal Konseyi’nin 1 Aralık 1989 tarihli ‘Ermenistan SSC Dağlık Karabağ’ın yeniden birleşmesi hakkında’ ortak kararına dayanarak.”
Ayrıca Bildirge’nin 11. maddesi, 1915’te Osmanlı Türkiyesi’nde Batı Ermenistan’ gerçekleşen Ermeni Soykırımı’nın uluslararası alanda tanınması çabalarını destekliyor.
Ancak Bakü’nün itirazının merkezinde Bildirge’nin dayandığı 1989 kararı duruyor. karar yalnızca birleşmeyi istemiyor, gerçekleştiğini ilan ediyor; vatandaşlık haklarını kurumların bütünleşmesini öngörüyor. SSCB Yüksek Sovyeti Başkanlık Divanı ise 1990’ kararı Sovyet Anayasası’na aykırı uygulanamaz bulmuştu.
Kararın kökü ise Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi (DKÖB) Halk Temsilcileri’nin, 20 Şubat 1988’ Azerbaycan SSC Ermenistan SSC Yüksek Sovyetlerinden bölgenin Azerbaycan’dan Ermenistan’a devrini, SSCB Yüksek Sovyeti’nden yönde girişimde bulunmasını istemelerine dayanıyor.
1988 talebinden 1989 kararına, oradan Ermenistan Bağımsızlık Bildirgesi’ne anayasaya uzanan zincire Azerbaycan günden beri itiraz ediyor. 1994’te BM’ye gönderdiği mektupta, Bildirge’nin 1989 kararına dayanmasını iki belge arasındaki “sürekliliğin doğrudan kanıtı” sayıyordu. 2020’deki 44 günlük savaş 2023’teki etnik temizliğin ardından Karabağ Ermenilerinin bölgeyi terk etmesiyle itiraz barışın ön şartına dönüştü.
Anayasa değişmek zorunda ?
Yerevan ise anayasada böyle talep bulunmadığını Anayasa Mahkemesi’ne dayanarak savunuyor. Mahkeme 26 Eylül 2024’te iki ülkenin sınır belirleme komisyonlarının yönetmeliğini anayasaya uygun bulurken, önsözdeki atfın anayasada yer almayan hedeflere anayasal güç kazandırmadığını belirtti. 1989 kararının bugünkü bağımsız hukuki statüsünü ise karara bağlamadı. Anayasanın 203. maddesi önsözü açıkça saymasa Mahkemenin yorumuna göre önsöz değiştirilemez hükümlerle aynı korumada. Aliyev, değişikliği gelecekteki Ermeni hükümetlerine karşı güvence olarak görüyor. Kısacası Bakü yoruma değil metne güvenmek istiyor.
taraftan Paşinyan farklı gerekçelerle aynı noktaya varıyor. Paşinyan Mart’ta Bildirge’nin “çatışma mantığı üzerine kurulu” olduğunu söyledi, geçen hafta ise onu “devlet karşıtı metin” olarak niteledi. İktidar partisi yeni anayasa taslağında Bildirge’ye atıf olmayacağını doğruladı. Hükümet bunun Bakü’nün talebi değil, 2020’den beri süren iç gündem olduğunu savunuyor.
İmza teknik olarak mümkün mü?
Ağustos 2025’te Vaşington’ parafe edilen 17 maddelik anlaşmanın ilk iki maddesinde taraflar birbirlerine toprak talepleri olmadığını gelecekte olmayacağını teyit ediyor. 12. madde iç hukukun anlaşmayı uygulamamak için gerekçe gösterilemeyeceğini, 16. madde ise yürürlüğe girişin iç onay işlemlerine bağlı olduğunu düzenliyor. Ancak metin yılı aşkın süredir imza bekliyor.
Ermenistan hukukunda imzalanan anlaşma, onaydan önce Anayasa Mahkemesi denetiminden geçiyor. Paşinyan, mahkeme anlaşmayı anayasaya aykırı bulursa değişikliği başlatacağını defalarca söyledi. Yani taraflar siyasi olarak uzlaşırsa imza bugün atılabilir, olası anayasa sorunu onay aşamasında çözülebilir. Bakü’nün yolu kabul etmemesi, engelin teknik değil siyasi olduğunu gösteriyor.
Paşinyan muhalefetten sayısal destek bekliyor
Bakü kapıyı açmadıkça Paşinyan’ın hesabı meclis aritmetiğine sıkışıyor. Referandum kararı için 105 sandalyeli mecliste 70 oy gerekiyor, Sivil Sözleşme’nin ise 64 sandalyesi. Güçlü Ermenistan Ermenistan İttifakı ise değişikliği Bakü’nün dayatması sayıyor referanduma destek vermeyeceklerini söylüyor.
Hükümet şimdilik ikna yolunu deniyor. Muhalefet “Anayasa değişirse Bakü’nün yeni şart getirmeyeceğine garanti veriyor musunuz” sorusunu yöneltti. Dışişleri Bakanı Mirzoyan ise muhalefete açıkça “Bunun barış anlaşmasından önceki son hamle olduğuna dair onay alırsak bizimle gelir misiniz?” sorusunu sordu. Sonuçta hükümet yeni anayasayı referanduma götürmek için muhalefeti parlamentoda sayısal destek vermeye zorluyor.
Bütün senaryoların ortak düğümü, Yerevan’ın tek başına veremeyeceği garanti. Paşinyan, anayasa değişikliğinin Bakü’nün son ön şartı olup olmadığının cevabının Ermenistan’ olmadığını kabul. Yeni anayasanın barış için imzayı onayı otomatik olarak getirmeyeceğini söyledi.
Kilidin anahtarı nerede?
Böylece iki taraflı çelişki ortaya çıkıyor. Yerevan anayasayı iç mesele sayıyor ama referandum fiilen barış oylamasına dönüşecek. Bakü müdahale etmediğini söylüyor ama barış için nihai imzayı oylamaya bağlıyor. Paşinyan’a göre Azerbaycan tarafı anayasayı Ermenistan’ın iç meselesi sayıyor yalnızca “bilgilendirdiğini” söylüyor. Ancak gelinen noktada Paşinyan anayasa değişikliğini egemenlik tercihi olarak sunarken, bunun hayata geçmesi için Bakü’den siyasi güvence arıyor.
çıkmazdan çıkış için iki yol var: ABD’nin tanıklık ettiği Vaşington sürecini, anayasa değişikliğinin “son şart” olduğuna dair yazılı taahhütle tamamlamak veya anlaşmayı bugün imzalayıp onay sürecini anayasa tartışmasından sonra yürütmek. İkinci seçenek Aliyev’in talebinden vazgeçmesi anlamına gelmez. Yalnızca imza onayı birbirinden ayırır. Böylece Ermeni seçmen sandıkta dayatmayı değil, somut barışı oylayabilir.
Sonuç olarak otuz yıllık cümleyi değiştirmek için önce otuz yıllık güvensizliği azaltmak gerekiyor. İronik şekilde barışın “geri dönüşsüz” olmasını sağlayacak daha güçlü güvenceler aranırken, güvencelerin parçası olabilecek anlaşmanın imzası erteleniyor.
