Adalet duygumuzun her bakımdan yıprandığı dönemdeyiz. Aydınlanma Çağı’ndan yana tarif edilen bireysel kazanımlar, birer birer yok oluyor? Düzen insandan yana olmayı bırakıyor ? Yoksa fazla kanıksayıp, sahip çıkamadık uğruna bunca savaş verilmiş haklarımıza? an soruların ağırlığı altında ezilmeyen var ?
ağır tablo, esasında sadece 21.yüzyıla özgü değil elbette edebiyatın dönüp dönüp baktığı Gelin bakıştan gelişen iki edebi temayı anımsayalım temaların iyi örneklerini oluşturan kitaplar arasında gezinti yapalım.
“Tüfek icat oldu, mertlik bozuldu”
Adalet adil olmayınca, hakkını kendi eliyle almaya, kendi adaletini kurmaya çalışan insanlar, yani “vigilante”ler türer. Edebiyatta karakterin köklü geleneği.
Köroğlu bizden önemli örnek. Köroğlu’nun esas adı Ruşen Ali… Ruşen Ali’nin babası Bolu beyinin seyisidir. Bolu beyi, babasının gözüne mil çekince, dağlara çıkar, eşkıya olur Köroğlu adını. Bolu Beyi halkı keyfi vergilendiren, keyfi cezalar vererek insanların canlarını burunlarından getiren zalim yöneticidir. Köroğlu işte hakkını arayamayan halkın temsilcisi, edebiyatımızda “vigilante” kahramanın erken örneğidir.
“Tüfek icat oldu, mertlik bozuldu” diyerek, teknoloji aracılığıyla erdemin nasıl zarara uğrayacağını, tüfeğin anonim şiddetine nasıl duyarsızlaşacağımızı adeta öngörür. Şiirler türküler, Köroğlu’nu yozlaşan sisteme karşı haklı direnişin kahramanı mertebesine taşır.
KitapMadagaskar’ doğan gerçek Aydınlanma Yazıyı okuBizim ekseriyetle çocuk kitabı olarak ya filmlerde karşımıza çıkan Monte Cristo Kontu ise, Köroğlu’ndan neredeyse üç yüzyıl sonra 19. yüzyılda Alexandre Dumas tarafından yaratılmış ünlü “vigilante” kahraman. Monte Cristo Kontu onu haksız yere zindanlara attıran muhasebeci, savcı gibi karakterlerden intikamını, kaba kuvvetle değil, ince ince planlayarak. Alavere dalavereyle mevki edinen tipleri finansal sosyal olarak çökertir.
Tüfeğin serbestçe kullanıldığı dönemin elbet yeni düşman tipleri yeni intikam biçimleri vardır. Kitabın alt metnindeki bürokratik düzen eleştirisi, benim gibi kitabı çocukken okuyanların yakalayacağı şey olmasa “vigilante” kahramanın evrimi açısından ilginç.
Çağdaş edebiyatımızda “vigilante” geleneğinin en önemli örneği Yaşar Kemal’in İnce Memed’i olsa gerek. Çok utanarak itiraf ediyorum; ben İnce Memed’i çizgi roman gibi tefrika edildiğinde “okudum” daha esere dönemedim. benim ayıbım. Daha güncel Türkçe eser düşündüm, bulamadım.
Ama yurtdışından iyi örnek Percival Everett’in Ağaçlar isimli romanı. Geçmişte siyah Amerikalıların linçlenmelerini andıran şekillerde beyaz Amerikalıların öldürülmeleriyle başlayan roman, hicivle polisiyeyi evlendirip, üzerine doğaüstü toz serpiştiriyor. Romanda “vigilante”lik bireysel edim olmaktan çıkıp, neredeyse kolektif bilinçaltının hesap soruşuna dönüşüyor.
Son olarak Olga Tokarczuk’un Sür Pulluğunu Ölülerin Kemikleri Üzerinden romanını anayım. roman adalet kavramının sınırlarını tüm doğayı içerecek şekilde genişletiyor, adaletin sadece insan için gerekli kavram olmasına itiraz ediyor. romanda beklenmedik “vigilante”ler var diyerek, zincirde değişik halkayı keşfetmeye sizi davet ediyorum.
MagMübadelenin 100. Yılında Savaş, Sürgün, Edebiyat | Yaşar Kemal’in ‘ Ada Hikâyesi’Yazıyı oku Düştüm mapus damlarına, öğüt veren bol olurGelelim hapishane türüne… Hapishane fiziksel mekân olarak metafor olarak kurgu için verimli toprak. Ama türde ben özellikle kurgu dışı kitapları çarpıcı bulurum.
Platon’un yazdığı Sokrates’in Savunması iktidarın hakikati bireyin hakikati arasındaki kopuşun ilk örneklerinden sayılabilir. Sokrates kentin tanrılarını tanımamak, yeni tanrılar getirmek gençleri yoldan çıkarmak suçlarından idama mahkûm edilir. Platon ise Sokrates’in mahkemedeki savunmasını yorumlar. Sokrates mahkemede kendini acındırmaz, af dilemez, pişman değildir. Tersine “sorgulanmamış hayat yaşamaya değmez”. Platon’un savunmanın devamı niteliğinde iki metni daha var: Kriton Phaidon. Kriton Sokrates’in hapishaneden kaçmayı reddedişiyle ilgili, Phaidon ise “hücrede son gün” metni.
Oscar Wilde’ın eşcinsel olduğu için ahlaksızlıkla suçlanıp, hapse atıldığında sevgilisi Lord Alfred Douglas’a yazdığı mektup olan Profundis türün meşhur örneği. Eserin başlığı Kitab-ı Mukaddes’ten; cesaretli seçim elbette dönemin ahlakçılığına adalet dağıtışına itiraz.
PortreEdebiyatın eleştirel sesi: Fethi Naci’li günlerimizYazıyı okuNitekim kitabın yazılışından 70 yıl sonra İngiltere’ eşcinsellik artık suç değildi. Suç kavramının zamanın önünde eğilip bükülmesi ne kadar düşündürücü, öyle değil ? Cezaevi müdürünün Wilde’a her gün yazması için sadece sayfa verdiği, onu gün sonunda geri aldığı rivayet ediliyor. Böyle ise, Wilde kitabını bütün halinde ancak hapisten çıktığında görmüş olmalı.
Türkiye’den beni en etkileyen örnek Sevgi Soysal’ın Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu. Soysal 12 Mart muhtırası sonrası hapse giren aydınlardan biridir hapiste geçen aylarını, bürokrasiyi, kraldan çok kralcı olma durumunun gülünçlüğünü anılarında teşhir. Sanırım hapisteyken çocuğu henüz bebek, ayrıca kocası sırada mahkum. Soysal, kadın dayanışması rutinlerle moralini olabildiğince yüksek tutar. sıkıntıdan eşsiz eser doğar.
Erdal Öz’ün Gülünün Solduğu Akşam kitabını unutmamak lazım. Yıldırım Bölge Kadınlar Koğuşu aynı döneme dair cezaevi anlatısı. eser Deniz Gezmiş arkadaşlarının idam kararının öncesi sonrasına dair izlenimler içerir. Kitap adını tıpkı Profundis’te olduğu gibi başka metinden, Turgut Uyar’ın dizelerinden alır: “Herkes ne zaman ölür/ elbet gülünün solduğu akşam.” Öz cezaevinde aldığı notları ancak on dört yıl sonra yayınlayabilir.
gün Bolu beyi kimdir bilmiyoruz, önemsemiyoruz, ama Köroğlu’nu tanıyoruz. Güç zehirlenmesi yaşayanlar, yolunu zülme çevirenler… işte onlara en sert adaleti belki edebiyat dağıtır. Çünkü edebiyat haksızlığın hafızasını korur, haksız yere acı çekenin acısını unutturmaz. Hem öfkemizi diri tutar, hem avutur bizi…
