Ermeni toplumunda geçmişten bugüne anaokulu eğitimine verilen önem beni daima şaşırtmıştır. 1921 yılında doğmuş olan babam İstanbul’ sanırım Bezciyan Okulu’nda, üç yıl mangabardez (anaokulu) eğitimi almıştı. Poğpoç, Gogon, Dzağig tasaranner (Filiz, Gonca Çiçek sınıfları) diye anlatırdı babam. Anaokulu dönemini keyifle hatırlardı. çocuğun hem zihinsel, hem duygusal gelişiminde küçük yaşta alınan eğitimin önemini, küçük filizi alıp, besleyip önce gonca, sonra çiçeğe dönüştürme olarak ifade eden sınıf isimlerinden daha güzel tanımlama olabilir ? nedenledir ki arşiv belgelerinde anaokullarımız için dzağgots (çiçek bahçesi) tabirinin kullanıldığını görünce hiç şaşırmadım.
Eğitim Komisyonu’nun (Usumnagan Khorhurt) 1905 tarihli raporunda İstanbul’daki okulların anasınıflarında bağımsız anaokullarında 2500 civarında öğrenci bulunduğunu, kız erkek öğrenci dağılımının ise yaklaşık yarı yarıya olduğunu okuyoruz. Balat Yetimhanesi arşivinde bulunan Maritsa Çakıryan tarafından Balat Yetimleri Himaye Heyeti’ne yazılmış olan 15 Mayıs 1920 tarihli iş başvuru mektubu ise dönemin eğitim kurumlarına tuttuğu ışık açısından çok değerli. Ben yazıda muhtemelen 1870’lerde dünyaya gelmiş olan Bahçecikli Ermeni kadının anaokulu eğitmenliği serüvenini okuyucularımızla mak, yandan yolunun kesiştiği kurumlarımızı eğitmenlerimizi kısaca olsa anmak istiyorum.
Çakıryan imzalı iş başvuru mektubunun ilk sayfası, HDVA, Balat Koleksiyonu.özgeçmiş mektubu dönemin tanıklığı
1920 yılının Mayıs ayında Balat Yetimhanesi’nin yaklaşık yıldır müdürlüğünü yapan Anahid Boğosyan’ın Amerika’ya göç edecek olması nedeniyle, yönetim yeni müdür arayışına girer. arayışa gelen yanıtlardan biri Maritsa Çakıryan tarafından yazılan aşağıda tercümesini vermeye çalıştığım mektup olur:
"15 Mayıs 1920, Kınalı
Balat Yetimleri Himaye Heyeti Saygıdeğer Başkanı,
Yetimleri Himaye Heyetinizin sayın üyelerinden Rupen Efendi Sayyan’ın, yetimhaneniz müdiresinin Amerika’ya gideceği, beni heyetinize takdim ettiği heyetinizin özgeçmişimi talep etmiş olduğu bilgisini vermesi üzerine, kısa özgeçmişimi size sunmaktayım.
Bardizag (Bahçecik) doğumluyum. İzmit Ermeni Okulu’ndan mezunum. İstanbul Gedikpaşa’ yedi yıl boyunca yuva/anaokulu işlettim. dönem Eğitim Komisyonu başkanı olan. Tiryakyan, üç çocuğunun burada eğitim alıyor olması nedeniyle sık sık okulumu ziyaret eder ulusal özel okulların ana sınıfları karşılaştırarak memnuniyetini ifade ederdi. Takiben Bayan Madagyan’ın Pazar derslerine devam ettim ana okulu öğretmenliği müdürlüğü sertifikası aldım. Yönetici ana okulu öğretmeni olarak iki yıl Gedikpaşa Ermeni Okulu’nda, dört yıl İzmit Askanazyan Okulu’nda yıl Dolapdere Arşagunyan Okulu’nda görev yaptım. Her kurum müdüriyetinden tavsiye mektupları İzmit Eğitim Komisyonu’nundan memnuniyet yazılarına sahibim.
İzmit’te maarif onaylı özel Çakıryan Anaokulu’nu kurdum, aynı zamanda ana okulu öğretmeni yetiştirmek üzere program başlattım. 14 yıl boyunca İzmit, Bahçecik, Edirne, Bandırma Trabzon’dan mezun ana okulu öğretmenleri veya iki yıl süreyle okulumda kalır, Froebel sistemi pratik teorik derslerini takip ederler benden hem maarif, hem İzmit Eğitim Komisyonu başkanı Dini Önder Üst Rahip Stepan Hovagimyan tarafından onaylı yönetici ana okulu öğretmeni sertifikası alırlardı. Sayısı otuza ulaşan öğretmenler taşrada İstanbul’ görev yapmaktaydılar hala yapmaktalar.
Kaderin amansız darbesi, başkalarını olduğu gibi beni vurmuş olduğu için, yılın başından beri Kınalıada Nersesyan okulunda yönetici ana okulu öğretmeni olarak görev yapmaktayım.
Nihai olarak önümüzdeki dönemden itibaren yetimhanede görev yapmaya karar vermiş bulunuyorum. Yetimlerimizin acılarını hafifleterek onlara sevgi, şefkat aynı zamanda çağdaş eğitim sağlayarak vicdani memnuniyet edinmiş olacağım.
Saygılarımla,
Maritsa Çakıryan"
İzmit’teki eğitim hayatı
Maritsa Çakıryan’ın mezun olduğu Azkayin Varjaran olarak ifade ettiği İzmit Ermeni Okulu’nun 1827 yılında kızlar için açılmış olan Surp Kayanyan Okulu olduğunu düşünebiliriz. Aynı okulun erkekler için olan kısmı ise Surp Lusavoriçyan adını taşımaktaydı. okullar daha sonra İstanbul patriği olacak olan Bursalı Istepanos Ağavni Zakaryan Sırpazan öncülüğünde açılmışlardı 19. yüzyıl sonlarında yaklaşık 300’er kız erkek öğrenci okullarda eğitim almaktaydı.
Çakıryan’ın Pazar derslerine devam ederek ana okulu öğretmenliği müdürlüğü sertifikası aldığı Kayane Madagyan (1852 –1900) ise anaokulu eğitim tarihimizin önemli Büyükhagopyan’ın verdiği bilgilere göre Froebel eğitim sistemini İstanbul Ermeni eğitim kurumlarına tanıtan Madagyan hem kendi ismiyle açtığı anaokulunda hem okullarda eğitmenlik yapmıştı.
İzmit Ermeni Mahallesi.Froebel sistemi ya “mangabardez”
Çakıryan’ın özgeçmişinden öğrendiğimize göre Madagyan aynı zamanda ana okulu öğretmenliği yöneticiliği sertifikası vermek üzere eğitmen yetiştirmekteydi. 19. yüzyılın sonlarından itibaren, Avrupa hemen hemen eş zamanlı olarak Ermeni okullarında uygulanmaya başlayan Froebel sistemi, okul öncesi eğitimin önemini ilk kez ortaya koyan Alman pedagog Friedrich Froebel’in (1782 –1852) geliştirdiği fikirlere dayanmaktaydı. Froebel, Almanca çocuk bahçesi anlamında gelen Ermenice’ye birebir tercüme “Mangabardez” olarak yerleşen “Kindergarten” kavramının babasıydı.
Froebel ilkelerine göre katı eğitim yerine okul öncesi dönemde oyun, uygulama doğa içindeki aktivitelerle zenginleştirilmiş bütüncül eğitim çocukların bilişsel duygusal gelişimlerini büyük ölçüde etkilemekteydi. Froebel’in yaşadığı dönemde oldukça devrimci görülen fikirler, 19. yüzyılın sonuna doğru Avrupa Amerika’ erken çocuk eğitiminin önemli ilkeleri haline gelmiş Hagop Edilyan, Kayane Madagyan gibi eğitmenler sayesinde Ermeni eğitim kurumlarında yerini bulmuştu.
zamanlar Dolapdere, Gedikpaşa
Maritsa Çakıryan daha sonraki yıllarda Gedikpaşa Mesrobyan, İzmit Askanazyan Dolapdere Arşagunyan Okullarında yönetici ana okulu öğretmeni olarak görev yapar. Görev yaptığı tüm okulların kalabalık anasınıfları olduğunu görmekteyiz. Eğitim Komisyonu’nun 1905 tarihli raporuna göre Gedikpaşa Mesrobyan Okulu’nun anasınıfında tarihte 75 erkek 72 kız öğrenci, Dolapdere Arşagunyan Okulu’nda ise 83 erkek 56 kız öğrenci bulunmaktaydı. Arşagunyan okulu zaten 1895 yılında anaokuluna dönüştürülmüştü. İzmit’te anaokulu olarak açılmış olan Azkanazyan’ın ise aynı yıllarda 200 civarında öğrencisi vardı.
Maritsa Çakıryan 1900’lü yılların başında İzmit’te Özel Çakıryan Anaokulu’nu kurar. Büyükhagopyan’dan okuduğumuza göre 1909-1910 eğitim yılında 76 öğrencisi vardır Çakıryan’ın özgeçmişinde ifade ettiğine göre ise okulunda aynı zamanda ana okulu öğretmeni yetiştirmek üzere program başlatır Madagyan’dan öğrendiği Froebel sistemini İzmit, Bahçecik, Edirne, Bandırma Trabzon gibi bölgelerden gelen öğretmenlerle ır. 14 yıl boyunca yetiştirdiği otuz civarında genç öğretmenin çağdaş eğitim sistemini Anadolu’nun farklı şehirlerindeki Ermeni okullarına yaydıklarını düşünmek yanlış olmaz zannediyorum. Özgeçmişinden anladığımız üzere 1915 sürecinde okulunu kapatmak zorunda kalan Çakıryan İstanbul’a döner kez Kınalıada Nersesyan Okulu’nda çalışmaya başlar. 1920 -21 yıllarında birkaç ay süre Balat Yetimhanesi’nde gözetmen anne olarak görev yapan Maritsa Çakıryan daha sonra yetimhane müdürü Nevdon Melikyan anlaşmazlığa düşerek istifa edecektir. Bundan sonra tekrar Kınalıada Nersesyan Okulu’na dönmüş olabileceğine dair bazı bilgiler bulunmakta.
Maritsa Çakıryan ilgili bilgilerimiz kadarla sınırlı, ancak 1870’li yıllarda dünyaya gelmiş olan çağdaş bağımsız Ermeni kadın anaokulu eğitmeninin hayat hikayesinin erken dönem Ermeni anaokulu eğitimine dair önemli ipuçları sunduğunu düşünüyorum. dönemlerde elde edilmiş olan kazanımların etkisi günümüze kadar ulaşmış olmalı.
( yazıda yararlanılan arşiv belgeleri Hrant Dink Vakfı Arşivi (HDVA), Balat Surp Hreşdagabed Kilisesi Khorenyan Okulu Koleksiyonu’na aittir.)
KAYNAKLAR
Հայոց Կրթական Հաստատութիւններու Պատմութիւն Օսմանեան Գաւառներու Մէջ Ա. (Osmanlı Döneminde Ermeni Okulları Eğitim Öğretim Tarihi I), Kevork.Hagopyan, Paros Yayıncılık, 2024.
Պատմութիւն Իսթանպուլահայ Ուսումնական Կեանքի եւ Կրթական Հաստատութիւններու (İstanbul Ermeni Okulları Eğitim Öğretim Tarihi), Kevork.Hagopyan, Paros Yayıncılık, 2016.
