Tonka, 5 Ekim 1991' Kaliforniya'daki Working Wildlife adlı egzotik hayvan üretim çiftliğinde doğdu. ABD’ kuruluşların yasal gereklilikleri yerine getirenlerine ruhsat verildiği için, ruhsatlı işletmelerden biriydi. Eğlence sektöründen gelen hayvan oyuncu talebini karşılama gerekçesiyle aslanları, ayıları, kaplanları, şempanzeleri çiftleştiriyor, doğalarına uygun olmayan yerlerde tutuyor, sonunda kiralıyordu; yaşı geçenleri sirklere, hayvanat bahçelerine satıyordu.
Tonka envanterin parçası olarak dünyaya geldi bütün hayvan oyuncular gibi daha çok küçükken, filmlerde kullanılmak üzere annesinden koparıldı. Şempanzeler sinemada genellikle yavruyken kullanılır; büyüyüp söz dinlemez olduklarında pek çoğu üreticilere ya yol kenarı hayvanat bahçelerine satılır. Tonka 90'lı yılların sonunda George of the Jungle, Babe: Şehirdeki Domuz Buddy filmlerinde oynatıldı. 2003'e gelindiğinde kullanılamayacak kadar büyümüştü; Missouri'deki üretim çiftliğine gönderildi. Chimparty adıyla kurulan tesis, eğlence için hayvan kullanımına yönelik eleştirileri savuşturmak için sonradan Missouri Primate Foundation adını. Tonka yaklaşık 20 yılını, yüksek zekâlı canlının ihtiyaç duyduğu alandan uyarımdan yoksun kafeslerde geçirdi. Ekranda milyonların gördüğü yüz; ekranın dışında kimsenin görmediği beden.
Hapsedilen, kiralanan, çalıştırılan, öldü denen Tonka
PETA filmlerde Tonka’yla rol almış Alan Cumming.Tonka'nın başına gelenlerin çoğu yasadışı değildi. üretim çiftliğinde doğması, annesinden koparılması, filmlerde oynatılması, yıllarca dar kafeslerde tutulması, hepsi mevcut düzenlemeler içinde meşru sayılan işlemlerdi. Şiddet yasanın dışında değil, tam içinde işliyordu. hayvanı yok saymanın en kestirme yolu çoğu zaman yasayı çiğnemek değil, onu kayıtta öldürmektir. 2017' koşulları nedeniyle Missouri Primate Foundation'a dava açmıştı. Tesisin geleceği şempanzelerin kime bırakılacağı üzerine süren mücadelenin ortasında Tonka ortadan kayboldu; öldüğü söylendi, küllerinin savrulduğu bile belgeye yazıldı. Ölüm kâğıda geçmişti ama ortada ceset yoktu.
Oysa Tonka yaşıyordu. Yaklaşık yıl boyunca, öldüğü ilan edilmiş hayvan olarak, evin bodrum katındaki dar kafeste, yalnız tutuldu. Güneşi görmüyor, birkaç adımdan fazlasını atamıyordu. Kâğıt üstünde ölü, bodrumda.
Tonka'yı bodrumdan çıkaran şey ise kararlı, ısrarlı cüretkar mücadele. PETA filmlerde Tonka’yla rol almış Alan Cumming, onu bulmak için kamuoyuna açık kampanya yürüttü, ödül koydu. Sonunda önemli ihbar geldi: Tonka evin bodrumundaki kafeste, tek başına tutuluyordu. hayvanın hâlâ yaşadığına inanmak, onu aramaya devam etmek, kaydın çoktan kapattığı dosyayı açık tutmaktır. Sığınağın uzmanları, kolluk kuvvetleriyle birlikte Tonka'yı sürgün hayatından çekip çıkardı. Öldü denen hayvan, onu unutmayanların ısrarı sayesinde bulunabildi.
Sonra milyonlar onu tanıdı: HBO'nun Chimp Crazy belgeseli, onu evinde saklayan Tonia Haddix'in mahkeme kararlarına nasıl direndiğini, öldüğü yalanını nasıl kurduğunu anlattı. Haddix daha sonra yalan tanıklık adaleti engelleme suçlarını kabul etti, hapis cezası. Ama asıl hikâye ceza değil; vazgeçmeyenlerin canlıyı geri kazanmasıydı.
Yorgun şempanze nerede yaşlanmalı?
Haziran 2022' Save the Chimps'e vardığında Tonka, kötü beslenme bodrumda uzun süre kapalı tutulmuş olması nedeniyle hayli bitkindi, fazla kiloluydu. Dışarıya çıkabildiği ilk anları en iyi şekilde kulandı. Oyun oynadı, keşfe çıktı, hatta sağanağa yakalandı, sırılsıklam oldu, heyecanlandı, sevindi. Kurtarılmak yere ait olmak arasındaki uçurumu daha önce, Zeytin’i anarken konuşmuştuk. hayvanı tek başına kafeste tutmak, kâğıt üstünde kurtarılmış olsa bile tecrittir, canlıyı yalnız bırakmak kötü muamele eziyettir. Tonka için uçurum kapandı. karantina döneminin ardından, kendisi gibi yakın zamanda kurtarılmış iki şempanzeyle, Jacob Cayleb'le tanıştırıldı; üçü sıkı bağ kurdu, sonra sığınağın ada yaşam alanlarından birindeki kalabalık şempanze ailesine katıldılar.
Bugün 34 yaşında olan Tonka, üç dönüme yayılan evinde, 17 şempanzeden oluşan topluluğun içinde yaşıyor. Biyolojik oğlu Cayleb orada. Yıllarını kafeste yitirmiş canlı şimdi Florida güneşinin altında dinleniyor, ailesiyle oynuyor, en sevdiği uğraşlardan biri olan resmi yapıyor. Bakıcılarına göre geldiğinde şempanzelerden çok insanlara alışkındı; şimdiyse gruba yeni katıldığı hiç anlaşılmıyor, tımar halkasına katılmak için her işini bırakıyor, en çok sevgili dostu Ursula onu çağırdığında.
ayrıntı küçük görünür ama her şeyi anlatır. 20 yılı aşkın süre boyunca Tonka'ya insan gözüyle bakılmış, insanlar için oynatılmıştı. Ait olduğu yer ise hiçbir zaman insanın yanı değildi: Kendi türü, topluluk, tırmanacağı ağaçlar, kuracağı dostluklardı. hayvanın nereye ait olduğunu, onu sahiplenen değil, onu kendi türünün yanında var olmaya bırakan sevgi belirler.
Tonka’yı kurtarma seferberliği umut ilham verici. Elbette umutlu arayışlarımızın duygunun önüne geçmemeli: Tonka’yı bodruma kadar getiren yolun hiç açılmamış olması gerekirdi. Ruhsatlı ya ruhsatsız, yasal izinli ya kaçak, hiçbir canlı üretilmemeli, çoğaltılmamalı ya çalıştırılmamalı. Filmlerde, reklamlarda, belgesellerde oynatılmamalı. Tonka şimdi çok mutlu. Tüm olan bitene rağmen, tüm hayvanların kendi türünün yanında doğduğu, büyüdüğü ölebildiği dünya için mücadele eden insanlar.
Hayvan Günlükleri, resmî arşivlerde yer verilmeyen, yaşamı ölümü kayıtlara geçmeyen, sessiz bırakılan hayvanların izini takip ediyor. Onları kuşatan şiddet, ihtimam, adalet sermaye ilişkilerine, açtıkları sorularına onlarla kurduğumuz bağlara kulak veriyor. Sesli katmanı, Dört Ayaklı Şehir Radyosu'ndaki Sesli Fragmanlar' yaşıyor.
