Her Ekosistemin Ardındaki Gizli Mantığı Anlamaya Çalışıyoruz

Akdeniz Üniversitesi Mimarlık Bölümü doktora adayı Farivash Ghanadi Hilal Tuğba Örmecioğlu, tasarım stratejileri, mimarlığa bakışları üretim süreçleri üzerine DOT Architects söyleşi gerçekleştirdi.

DOT Architects, 2A Continental Architectural Awards başta olmak üzere birçok mimarlık ödülüne layık görülmüş, çağdaş İran mimarlığının dikkat çeken ofislerinden biri olarak öne çıkıyor.

Institute for Advanced Architecture of Catalonia’ eğitim alan Mehran Haghbin Technical University of Budapest mezunu Arash Pirayesh tarafından kurulan ofis, her projeyi kendi özgün bağlamı içinde yeniden ele alıyor. Güçlü mimari vizyonunu ayrıntılara gösterdiği özen uzun vadeli değer üretme anlayışıyla birleştiren tasarım yaklaşımıyla, son yıllarda çağdaş İran mimarlığının nitelikli özgün örneklerine imza atıyor.

DOT Architects’in tasarım yaklaşımı; yer, bağlam, malzeme mekânsal deneyim üzerine yürütülen kapsamlı araştırmalara dayanıyor. araştırma sürecini yalnızca biçimsel arayış olarak değil, bulunduğu çevreyle ilişki kuran kendi mimari ifadesini güçlü biçimde ortaya koyan yapılar üretmenin temel aracı olarak görüyor. Biçim, malzeme mekânsal organizasyondaki yenilikçi yaklaşım çalışmalarının belirleyici unsurları arasında yer alıyor.

Ofise göre mimarlık, estetik üretimin ötesinde somut değer yaratma sorumluluğu taşıyor. nedenle projelerinde tasarım hedefleri işlevsellik arasında dengeli ilişki kurmaya; her yapının güçlü mimari kimlik kazanmasının yanı sıra yatırımcılar, paydaşlar kullanıcılar için uzun vadeli değer üretmesine önem veriyor.

Kavramı, malzemeyi mekânsal deneyimi araya getiren DOT Architects, açık, güçlü ifade gücü yüksek mimari dil geliştirmeyi hedefliyor.

Akdeniz Üniversitesi Mimarlık Bölümü doktora adayı Farivash Ghanadi Hilal Tuğba Örmecioğlu, tasarım stratejileri, mimarlığa bakışları üretim süreçleri üzerine DOT Architects söyleşi gerçekleştirdi.

Çağdaş İran mimarlığının kimliğini küresel mimarlık ortamı içerisinde nasıl yorumluyorsunuz? Sizce mimarların kimliğini şekillendiren temel etkenler nelerdir?

DOT Architects: Bize göre çağdaş İran mimarlığının kimliği, tarihsel referansların doğrudan temsil edilmesinden çok, mimarlığın mekân, ekosistem çağdaş yaşamla kurduğu ilişki üzerinden şekilleniyor. İran mimarlığını ayırt eden özellik yerel bağlamdan beslenirken aynı zamanda küresel kültürle sürekli diyalog hâlinde olan düşünme biçimi.

Genç kuşak İranlı mimarların, kimlik kavramına daha eleştirel perspektifle yaklaştığına inanıyoruz. Artık temel soru, projenin yalnızca “İranlı görünmesi” değil; coğrafyanın hafızası güncel gerçeklikleriyle bağlantı kuran deneyim üretirken, aynı zamanda günümüz mimarlık söylemine nasıl katkıda bulunabileceği.

Bizim için geçmişe referans vermek, tarihi tekrar etmek anlamına gelmiyor. Aksine, günümüzde yeniden yorumlanma potansiyeli taşıyan mekânsal nitelikleri bunların ardındaki temel kurguları yeniden okumayı ifade ediyor. yaklaşım, yerel ekosistem çağdaş dünya arasında sürekli diyalog kuran küresel-yerel (glokal) tasarım anlayışını temsil ediyor.

İran bağlamının, yaşam tarzı mimarlıkta modern geleneksel yaklaşımlar arasındaki gerilimler gibi, kendi içinde barındırdığı çelişkiler ikilikler tarafından şekillendiği düşünüldüğünde, projelerinizde koşulları nasıl ele alıyorsunuz? Başka deyişle, çağdaş dönemin gereklilikleri İran bağlamına özgü özellikleri nasıl uzlaştırıyorsunuz?

DOT Architects: Biz durumu yalnızca çelişki olarak değil, günümüz İran’ındaki yaşamın gerçekliğinin parçası olarak görüyoruz. İran toplumu bugün farklı zaman katmanları, kültürel yapılar yaşam biçimleri içerisinde eşzamanlı olarak varlığını sürdürüyor mimarlık kaçınılmaz olarak karmaşıklığı yansıtıyor.

Bizim için mesele, gelenek modernite arasında tercih yapmak değil. Öncelikle her ekosistemin ardındaki gizli mantığı anlamaya çalışıyoruz. İnsanlar mekânı nasıl deneyimliyor? İç dış mekân arasındaki ilişki nasıl kuruluyor? Işık, iklim, mahremiyet dinginlik gündelik yaşamı nasıl şekillendiriyor?

niteliklerin birçoğu İran mimarlığının tarihsel birikimine dayanıyor. Ancak bunların birebir yeniden üretilmesi gerektiğini düşünmüyoruz. Mimarlığın, mekânsal nitelikleri çağdaş dille yeniden ifade edebildiği ölçüde özgün sahici hâle geldiğine inanıyoruz.

Önceki kuşak modern İranlı mimarlara baktığınızda, çalışmalarının kendi pratiğiniz veya İran’daki çağdaş mimarlık söylemi üzerinde kalıcı etkisi olduğunu düşündüğünüz isimler var ?

DOT Architects: Hiç kuşkusuz, çağdaş İran mimarlığı önceki kuşakların oluşturduğu zemin üzerinde yükseliyor. Bizim için onların önemi yalnızca ortaya koydukları yapılarda değil, daha önemlisi, çağdaş olma meselesiyle nasıl yüzleştiklerinde yatıyor. Başka ifadeyle, asıl belirleyici olan, İran’ın kültürel koşulları kendi dönemlerinin mimari akımları arasında nasıl yeni ilişki kurmaya çalıştıkları.

Bize göre modern İran mimarlığının en önemli temsilcilerinden bazıları, geçmişi doğrudan tekrar etmeden mimarlığın kendi köklerine bağlı kalabileceğini gösterdiler. yaklaşım bugün ilham verici olmayı sürdürüyor.

Bununla birlikte, bizim için etkilenmek belirli mimari üslubu sürdürmek anlamına gelmiyor. Asıl önemli olan, onların düşünme biçiminden öğrenmektir; yani mimarlığın zaman, toplum kültürel ekosistemle kurduğu ilişkiyi nasıl tanımladıklarını kavramak.

Juan Projesi’nde, giriş teras kavramlarını araya getiren “EnTerrace” adlı mekânsal kurgudan söz ediyor deneyimi geleneksel İran evlerindeki mekânsal deneyimle ilişkilendiriyorsunuz. Bununla birlikte, bunun tarihsel modellerin doğrudan taklit edilmesi ya basitçe yeniden üretilmesi anlamına gelmediğini özellikle vurguluyorsunuz. Aksine, günümüz yapılarının çoğundan farklı olarak giriş mekânının oluşturduğu özgün atmosferin geçmişle anlamlı bağ kurduğunu ifade ediyorsunuz. Ayrıca, yapının dış görünüşünün çağdaş küresel mimarlık dilini yansıtırken, iç mekânsal deneyimin kendine özgü karakter taşıdığını belirtiyorsunuz (Mehran Haghbin, 8 Ağustos 2025). açıklamalar doğrultusunda, tasarım yaklaşımınızda hem zeitgeist (çağın ruhu) hem genius lociyi (yerin ruhu) uzlaştırmayı amaçlayan eleştirel yaklaşım benimsediğiniz söylenebilir ? tasarım stratejisinin arka planını ayrıntılarıyla açıklayabilir misiniz? Ayrıca benzer stratejiyi projelerinizde kullandınız ?

Juan Tower (DOT architects)

DOT Architects: Juan Projesi’nde EnTerrace kavramı, İran evlerindeki eşik giriş mekânlarının niteliğini yeniden düşünme sürecinden doğdu. Bizim için giriş, yalnızca işlevsel unsur değil; iç dış, mahremiyet kamusallık arasında yer alan, aşamalı mekânsal deneyimin parçası.

İran geleneksel mimarlığında giriş mekanı örneği Juan Tower EnTerrace şeması

Bizim için önemli olan, geçmişi simgesel unsur olarak kullanmak değil; İran mimarlığında içkin olan bazı mekânsal nitelikleri yeniden yorumlamaktı. Bunlar arasında duraksama, kademeli geçiş, katmanlı mekânsal kurgu özel alan kamusal alan arasındaki kontrollü ilişki yer alıyor.

Juan Tower konsept şeması (DOT architects)

projede teras giriş birleştirilerek, kent konut arasında eşzamanlı olarak aidiyet kuran ara mekân oluşturduk. Bize göre mimarlık, belirli ekosistem içerisindeki yaşamın derin mantığını anlayıp yeniden yorumlayabildiği ölçüde yerin ruhuna yaklaşabilir.

yaklaşımımız yalnızca projeyle sınırlı değil. Pek çok çalışmamızda, çağdaş mekân anlayışı İran mimarlığının örtük mekânsal nitelikleri arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlamaya yönelik sürekli arayış bulunuyor.

Pek çok projenizde “çağdaş mekân İran mimarlığının örtük nitelikleri arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlamaya yönelik sürekli arayış” bulunduğunu ifade ettiniz. yaklaşımı en iyi yansıttığını düşündüğünüz birkaç projenize örnek verebilir misiniz?

DOT Architects: yaklaşımın, farklı biçimlerde olsa, projelerimizin birçoğunda görüldüğüne inanıyoruz. Örneğin Juan Projesi’nde yaklaşım eşik, giriş ara mekân kavramlarının yeniden ele alınmasıyla ortaya çıktı. Teras girişin birleştirildiği projede, konut kent arasında kademeli ilişki kuran mekânsal geçiş oluşturuldu.

projelerimizde ise yaklaşım; ışık, mahremiyet, dinginlik ortak özel mekânlar arasındaki ilişkiyi ele alış biçimimizde kendini gösteriyor. Bizim için önemli olan, tarihsel öğeleri doğrudan yeniden üretmek değil; İran mimarlığının yaşanmış mekânsal deneyimine içkin olan nitelikleri anlamaya çalışmak. niteliklerin günümüzün mimari diliyle yeniden ifade edilebileceğine inanıyoruz.

nedenle her proje, belirli mimari dili tekrar etmekten çok, yerel ekosistemi yeniden okumaya yorumlamaya yönelik araştırma niteliği taşıyor. yaklaşım, projelerimizin farklı ölçek bağlamlarında farklı biçimlerde ortaya çıkıyor. Ancak önceden tanımlanmış tasarım yöntemi değil; her projenin kendine özgü koşullarına verilen özgün yanıt.

Canyon Evi projesinde, yapının diyagramatik kurgusu komşu binalardan kaynaklanan karşılıklı görüş sorununa yanıt olarak şekillendiriyor. Çevresindeki kentsel dokuya açılmak yerine, konut merkezi avlu etrafında içe dönük olarak kurgulanıyor. yaklaşım, yandan mahremiyeti korurken yandan yapı boyunca mekânsal süreklilik sağlıyor; böylece geleneksel İran avlulu evinin mekânsal mantığına, onu doğrudan yeniden üretmeden gönderme yapıyor.

Pransa Commercial Center Konsept (DOT architects)

Pransa Ticaret Merkezi projesinde, mekânsal kurgu, geleneksel İran çarşılarının râste timçe mekânsal organizasyonundan esinleniyor. Geleneksel alışveriş merkezlerinde görülen merkezi atrium etrafında örgütlenen düzen yerine, ticari birimler birbiriyle bağlantılı doğrusal geçiş aksları boyunca kurgulanıyor. Projenin tek ticaret koluna hizmet verecek şekilde tasarlanmış olması mekânsal organizasyonun hem ziyaretçiler hem dükkân sahipleri için daha bütüncül işlevsel deneyim sunmasına olanak sağlıyor.

Pransa Commercial Center (DOT architects)

Pransa Commercial Center üstten görünüş açık mekanlar (DOT architects)

örnek ise Shemshak Villa Apartment projesi. Arazinin dik eğimi, ilk bakışta geleneksel apartman tipolojisini gerekli kılıyor gibi görünse biz eğimi, yapıyı dağın yamacına kademeli olarak yerleştirmek için fırsat olarak değerlendirdik. yaklaşım, yapının çatısının üst kotta yer alan yapının avlusu hâline geldiği Masule yerleşiminin mekânsal organizasyonuna gönderme yapıyor. Böylece proje, doğal peyzaja uyum sağlarken bölgenin mimari hafızasında yer eden tanıdık mekânsal mantığı çağdaş yorumla yeniden ele alıyor.

Masule (:

Shemshak Villa konsept (DOT architects)

projelerin tümünde amacımız, tarihsel mimarlığı yeniden üretmek değil; günümüz yaşam biçimlerine hâlâ karşılık verebilme potansiyeline sahip mekânsal fikirleri yeniden yorumlamak. Bizim için her proje, belirli mimari dili tekrar etmekten ziyade, yerel ekosistemi yeniden okumaya çağdaş koşullar doğrultusunda yeniden yorumlamaya yönelik arayış niteliği taşıyor.

Shesmshak Villa (DOT architects) Shesmshak Villa (DOT architects)
Shesmshak Apartman konsept (DOT architects) Shesmshak Apartman görünüş (DOT architects)
“Sınırlılık yaratıcılığın düşmanı değil, itici gücüdür. Yaratıcılık, nadiren ‘her şey mümkündür’ düşüncesinden doğar; daha çok ‘ kısıtlar altında ne mümkündür?’ sorusundan beslenir. anlamda sınırlılık çerçeveyi belirlerken, yaratıcılık çerçeve içinde geliştirilen akıllı yaratıcı yanıta dönüşür. Mimarlıkta, sanatta iş dünyasında en etkileyici fikirlerin çoğu, rahatlık ortamından değil, baskı zorlayıcı koşullardan doğar. Kaynaklar kıtlaştıkça düşünce zenginleşir.” (Mehran Haghbin, 23 Aralık 2025). ifade, sınırlılık kavramına ilişkin yorumlarınızdan birini yansıtmaktadır. Görüşmelerimiz gözlemlerimiz doğrultusunda, İranlı mimarların küresel ölçekte elde ettikleri başarının, özellikle kendilerine özgü mimari kimlik geliştirebilmelerinin, bağlamsal kısıtlamalara (örneğin teknolojik gelişmişlik düzeyindeki sınırlılıklar geleneksel zanaat teknikleri malzemelerin kullanımı gibi) verdikleri yaratıcı yanıtlardan kaynaklandığını düşünüyoruz. durumu günümüz çağdaş İran mimarlığı bağlamında nasıl değerlendiriyorsunuz?

DOT Architects: Biz sınırlılığı yalnızca aşılması gereken engel olarak değil, mimari tasarım sürecinin ayrılmaz parçası olarak görüyoruz. Çoğu zaman proje, tam olanakların sınırlandığı noktada başlar. Böyle durumlarda mimarlar mekânsal niteliği, malzemeleri, yapım tekniklerini hatta yaşam biçimlerini yeniden düşünmek zorunda kalırlar.

Çağdaş İran mimarlığının önemli bölümünün tam olarak koşullar içinde şekillendiğine inanıyoruz. İran’ mimarlık ekonomik, teknolojik yapım tekniklerine ilişkin birçok kısıtlamayla karşı karşıya. Ancak paradoksal biçimde, kısıtlamalar yeniden düşünme eleştirel değerlendirme kapasitesini beraberinde getirebiliyor.

Pek çok projede sınırlılıklar, odağı mimari imajdan mimari deneyime; gereksiz karmaşıklıktan ise mimarlığın daha temel niteliklerine yöneltiyor. Bizim için yaratıcılık, mutlak özgürlükten çok, sınırlılıklarla kurulan bilinçli doğrudan yüzleşmeden doğuyor.

Bununla birlikte, sınırlılıkları romantize etmemek gerektiğine inanıyoruz. koşullar (sınırlılıklar) her zaman olumlu sonuçlar doğurmuyor. Bizce asıl önemli olan, mimarın koşullara nasıl karşılık verdiği tüm kısıtlamalar içinde anlamlı mekânlar üretmeyi nasıl başarabildiğidir.

Günümüz İran mimarlığının karşı karşıya olduğu kısıtlamalardan ülkenin modern mimarlık mirasından edindiğiniz deneyimlerden söz ettiniz. bağlamda, çağdaş İran mimarlığının özgünlüğünü—özellikle eleştirel ya “küresel-yerel (glokal)” yaklaşımını—İran’ın kendine özgü modern mimarlık döneminin devamı olarak görüyorsunuz, yoksa daha çok günümüz toplumunun kısıtlamalarına verilen özgün yanıt olarak değerlendiriyorsunuz?

DOT Architects: Bize göre iki unsur, çağdaş İran mimarlığının şekillenmesinde belirleyici rol oynuyor. yandan, İran’ın modern mimarlık mirası günümüzde önemini koruyor. Çünkü dönem, İran’ın kültürel bağlamı çağdaş mimarlık düşüncesi arasında anlamlı ilişki kurmaya yönelik ilk girişimlerden birini temsil ediyor. Bugün hâlâ üzerine düşündüğümüz pek çok meselenin kökeni döneme uzanıyor.

Öte yandan, günümüzün toplumsal, ekonomik mesleki gerçeklikleri en az miras kadar belirleyici oluyor. Çağdaş İran mimarlığı koşullara yanıt verebilmek için mekân, yapı üretim süreçleri yaşam biçimleri üzerine yeni düşünme biçimleri geliştirmeye devam ediyor.

nedenle çağdaş İran mimarlığını ne yalnızca İran modernizminin devamı ne sadece günümüzün kısıtlamalarına verilmiş tepki olarak görüyoruz. Aksine, onu iki durum arasındaki sürekli diyaloğun ürünü olarak değerlendiriyoruz: Yerel ekosistemine kök salarken, aynı zamanda değişen günümüz gerçeklikleriyle kurduğu ilişkiyi sürekli yeniden tanımlayan eleştirel küresel-yerel (glokal) yaklaşım.